#Мүнәсибет МАТЕМАТИКА-ИЛИМЛЕРДИҢ ПАТШАСЫ

Математика илиминиң тарийхына алтын сыя менен жазылған ҳәм оның басқа илимлер арасындағы жетекши орны айрықша аталып көрсетилген бул сөз, заманласлары «математиклердиң кароли» деп атаған, немистиң уллыматематиги Карл Фридрих Гаусс (1777-1855) тәрепинен айтылған. Ол өзи жасаған дәўирдеги көплеген илимлердиң мәселелерин шешиў менен шуғылланып, көп жаңалықлар ашып, бул илимлердиң раўажланыўына салмақлы үлес қосқан.  Сонлықтан оны математика илиминиң тарийхында тек математик емес, ал астроном, физик, геодезист депте атайды. К.Гаусстан қалған бийбаҳа илимий мийраслар ҳәзирги ўақытта дүньядағы дерлик барлық жетекши жоқары оқыў орынларында, университетлерде ҳәм илим орайларында үйренилип ҳәм пайдаланып атыр.

К.Гаусстан бурын, ол жасаған ҳәм оннан соңғы дәўирлердежасаған, ҳәр қыйлы илим тараўларындағы уллы алымлар, данышпан ойшыллар, жәмийетлик ҳәм мәмлекетлик искерлерде, математика илиминиң жәмийет пенен тәбияттың раўажланыў нызамларын үйрениў ҳәм ашыўдағы әҳмийетин оғада жоқары баҳалады. Мәселен, буннан 400 жыл бурын италиялы математик, физик, механик, астроном, табияттаныў илиминиң тийкарын салыўшылардың бири, шайыр, филолог ҳәм критик Галилео Галилей (1564-1642) математика илиминиң әҳмийетин төмендегише баҳалаған еди: «Философия оғада үлкен китапқа – тәбият китабына жазылған. Бул китап, оның тилин түсингенге ҳәм ол жазылған белгилерди билгенге ашық турады. Ол математика тилинде жазылған, ал оның белгилери – математикалық формулалар болады» (Галилей заманында барлық илимлер философия деп аталған).

Немистиң уллы экономист алымы, данышпан ойшыл, диалектикалық ҳәм тарийхы материализмниң тийкарын салыўшы Карл Маркс (1818-1883) арнаўлы түрде математиканы терең үйренип, ол бойынша илимий китапта жазған. Оның математикалық қолжазбалары усы ўақытқа шекем математик-қәнийгелерди қызықтырады. Оның даналық пенен жазған «қәлеген илим, математикадан пайдаланғанда, тек сонда ғана, өзиниң жетилистирилиўине ериседи» деген сөзи ҳәзирги ўақытта өзиниң толық тастыйықланыўына ийе болып атыр.

К.Маркстың заманласы ҳәм шәкирти Фридрих Энгельс (1820-1895) өзиниң китапларының тийкарғы нәтийжелериниң ҳәм жуўмақларының ҳақыйқатлығына математикалық усыллардан пайдаланып исенген. Оның математика илимине бергенанықламасы ең қысқа, анық ҳәм жақсы анықлама деп есапланады: «Ҳақыйқый дүньяның кеңислик формалары ҳәм санлы қатнаслары таза математиканың объекти болады». Ол математика илимин жоқары баҳалап, «табиятты диалектикалық ҳәм соның менен бирге матералистлик түсиниў ушын математика ҳәм тәбият таныў менен таныс болыў зәрүрли» деп жазған еди.

Орыстың уллы алымы М.В.Ломоносов (1711-1765) «Математиканы, ол ақылды тәртипке салатуғыны ушын-ақ, үйрениў керек» деп жазса, мәмлекетлик искер М.И.Калинин (1875-1946) жаслар менен ушырасқанда «Математика ақылды тәртиплестиреди, логикалық ойлаўға үйретеди. Математика ақылдың гимнастикасы деп бийкарға айтылмаған» деп, оларды математиканы тыянақлы үйрениўге шақырды.

Егерде ҳәзирги заман өндириси, аўыл хожалығы, хызмет көрсетиў тараўлары илимий тийкарда қурылып атырғанын есапқа алсақ, онда уллы алым, академик А.Н.Колмогоровтың (1903-1987) мына тастыйықлаўы түсиникли болады: «Математиканы билместен, ҳәзирги заман техникасының тийкарларында, илимпазлардың тәбийғый ҳәм социаллық қубылысларды, қалай изертлейтуғынында түсинип болмайды».

Математика илиминиң қоршаған орталықты үйрениўдеги ҳәм билиўдеги, теориялық ҳәм әмелий мәселелерди изертлеўдеги ҳәм шешиўдеги, басқа илимлерди раўажландырыўдағы жетекши роли ҳаққындағы, бурынғы ҳәм ҳәзирги заманлардағы уллы алымлардың ҳәм данышпан ойшыллардың билдирген ой-пикирлерин  көплеп келтире бериўге болады.

Енди математика илиминиң ҳәзирги ўақыттағы илим менен техниканың тез пәт пенен раўажаланыўындағы баслы ролине тоқтап өтемиз.

Бизиң заманымыздың баслы өзгешеликлериниң бири – бул адам хызметиниң ҳәр қыйлы тараўларында математикалық усыллардың ҳәм электронлы есаплаў машиналарының (ЭЕМлердиң) кең қолланылыўы болады. Усының нәтийжесинде бурын шешилиўи мүмкин болмаған қурамалы илимий-техникалық мәселелерди шешиў мүмкин болды. Бирақта, ЭЕМниң тез есаплағыш ҳәм есаплаўларды алдын ала дүзилген программа бойынша автомат түрде орынлай алыў мүмкиншилигинен кең пайдаланыў ушын, шешилиўи керек болған илимий-техникалық мәселениң математикалық моделин жасаў талап етиледи. Берилген мәселениң математикалық модели деп, оны математикалық түсиниклер, формулалар, теңлеме ҳәм теңсизликлерлерден пайдаланып, математикалық мәселе көринисинде жазыўға айтылады. Буннан соң келип шыққан математикалық мәселе математикалық усылларды қолланып, ЭЕМнен пайдаланып шешиледи. Мәселен, шешилиўи керек болған дәслепки мәселе биологиялық, химиялық, геологиялық, медициналық, психологиялық, лингвистикалық мәселелер ҳәм тағы басқа илим тараўларының мǝселелери болса, онда олар математикалық моделлерин жасағаннан соң математикалық мәселеге айланады. Усы жағдайларға байланыслы ХХ әсирдиң 50-жылларында адамзат турмысында жаңа раўажланыў дәўири-илимлерди математикаластырыў дәўири басланды. Өз гезегинде, ЭЕМнен пайдаланып халық хожалығы мәселелерин шешиўге математикалық усылларды қолланыўға байланыслы болған, кең көлемдеги мәселелерди өз ишине алатуғын, ҳәзирги заман әмелий математикасы қәлиплести.

Ҳәзирги ўақытта ең ири тәбийғый-илимий ҳәм халық хожалығы мәселелерин математикалық усылларды ҳәм ЭЕМлерди қолланбай нәтийжели шешиў мүмкин емес. Бирақ тез шешилиўи талап етилетуғын илимий-техникалық мәселелер оғада көп болғанлықтан, олардың математикалық моделлерин ЭЕМниң жәрдеминде жасаў ҳәм келип шыққан математикалық мәселелерди ЭЕМнен пайдаланып,тиккелей шешиў усылы қәлиплести. Бул усыл есаплаў эксперименти (тәжрийбеси) усылы деп аталады.

Бүгинги күни математикалық усыллар ҳәм тез есаплағыш ЭЕМлер илимий-техникалық алға илгерилеўди анықлайтуғын ең баслы факторға айланды. Оларды қолланыў халық хожалығының жетекши тараўларының раўажланыўын тезлетиўге жәрдем береди, қурамалы системаларды ислеп шығыў ҳәм оларды қысқа ўақыт ишинде өндириске енгизиўдиң түп-тийкарынан жаңа мүмкиншиликлерин ашып береди, өндирис-технологиялық процесслериниң ең қолайлы тәртибин таңлап алыўды тәминлейди, өндиристи басқарыўды жетилистириўге ҳәм мийнет өнимлилигин арттырыўға жағдайлар туўдырады. Егерде әдеттеги машиналар өндирис процессинде адамның физикалық хызметин жеңиллестирген болса, онда ЭЕМлер ақыл хызметиниң мүмкиншиликлерин кеңейтти. Олар илимди жәмийеттиң тиккелей өндирис күшине айландырыўдың ең әҳмийетли факторларының биреўи болды. ЭЕМлерсиз көплеген оғада үлкен жойбарларды: космослық изертлеўлер, атом энергетикасы, сестен тез авиация ҳәм тағы басқаларын иске асырыў мүмкин емес.

Математикалық моделлестириў ерте ўақытлардан баслап-ақ физикада, механикада, астрономияда, яғный материяның қозғалысының әпиўайы формалары үйренилетуғын илимлерде табыслы қолланылып киятыр. Ҳәзирги илимлерди математикаластырыў дәўиринде математикалық моделлестириў дерлик барлық тәбийғый илимлерде химияда, биологияда, геологияда, медицинада ҳәм тағы басқаларында кең қолланылып атыр. Сондай-ақ, жәмийетлик-социаллық илимлерди де математикаластырыў тез пәт пенен жүогизилип атыр: экономиканың, социологияның, психологияның, лингвистиканың ҳәм тағы басқа илим тараўларының тийкарғы мәселелериниң математикалық моделлери жасалған.

ЭЕМлердиң пайда болыўы ҳәм тез жетилистирилиўи математиканың өзиниң раўажланыўына да үлкен тәсир жасады. Әсиресе, оның санлы таллаў, математикалық логика, математикалық лингвистика, математикалық программаластырыў ҳәм тағы басқа тараўлары оғада тез пәт пенен раўажландырылды.

Сонғы ўақытлары есаплаў техникасын пайдаланыўдың салмақ орайы илимий изертлеўлер тараўынан экономика, жобалаў, өндиристи ҳәм бөлистириўди басқарыў тараўларына, яғный көпшилик адамлардың мәплерине тиккелей тәсир жасайтуғын тараўларға аўысты. Өйткени, есаплаў машиналарынбундай тараўларда қолланыў жәмийеттиң, оның өндирис күшлериниң ҳәм өндирис қатнасықларының буннан былай раўажланыўына көбирек тәсир жасайды.

Солай етип, ҳәзирги дәўирде математикалық усыллар ҳәм есаплаў техникасы илимниң, техниканың, өндиристиң раўажланыў пәтин анықлайтуғын баслы факторға айланды.

Жуўмағында мынаны айрықша атап өтемиз: математикалық моделлер «математикалық емес» мәселелерди изертлеў ҳәм шешиў мәселесин математикалық мәселени шешиўге алып келеди. Сонлықтын бундай мәселелерди изертлеў ҳәм шешиў ушын жақсы исленип шығылған математикалық усылларды қолланыўға ҳәм тез есаплағыш есаплаў техникасынан пайдаланыўға мүмкиншилик ашылады. Ҳақыйқый дүньяның ҳәм жәмийеттиң нызамлылықларын үйрениў ҳәм оларды практикада пайдаланыў ушын математиканы қолланыў мине усыларға тийкарланған.

Өзбекстан Республикасының Президенти Ш.М.Мирзиёевтың көп санлы пәрманларында, қарарларында ҳәм ҳәр қыйлы әнжуманларда шығып сөйлеген сөзлеринде елимизде билимлендириў системасын жетилистириў ҳәм илмимий-изертлеў жумысларын кең раўажландырыў мәселелерине айрықша дыққат аўдарылып киятыр. Елимиздиң илим менен техникасын, халық хожалығының барлық тараўларын тез пәт пенен раўажландырыў талапларына сәйкес, әсиресе математикалық билимди ҳәм илимди жоқары дәрежеге көтериўге өз алдына айрықша итибар берилип атыр. Президентимиздиң 2019-жылы 9-июльде жәриялаған «Математикалық билимди ҳәм илимди раўажландырыўды мәмлекет тәрепинен қоллап-қуўатлаў ҳәм Өзбекстан Илимлер Академиясының В.И.Романовский атындағы математика инсититутының жумысларын түп-тамырынан жақсылаў илажлары ҳаққындағы» арнаўлы қарарында: математикалық тәлимди ҳәм илимди буннан былайда кең раўажландырыў, фундаменталлық ҳәм әмелий изертлеўлерди жоқары дәрежеде орынлаўға ерисиў, жоқары маманлықтағы илимий кадрларды сапалы ҳәм көплеп таярлаў, илим менен өндирис ҳәм экономика тараўларының байланысларын беккемлеў, дүньяның жетекши илим орайлары ҳәм университетелери менен халықаралық илимий-иновациялык ҳәм илимий техникалық бирге ислесиўди кеңейтиў илажлары анық көрсетилип өтилген.

Елбасшымыздың 2020-жылы 24-январь күни Олий Мәжлиске жоллаған Мүражатында да математика, химия, биология ҳәм геология илимлерин заман талапларына сәйкес тез пәт пенен, кең көлемде раўажландырыў мәселелерине кең орын берилген.

Президентимиздиң басламасы менен усы жылдың өзинде-ақ Өзбекстан Илимлер Академиясының Математика илим-изертлеў институтының Самарканд, Нөкис, Үргениш, Наманган, Бухара филиалларын, жақын келешекте Қарақалпақстанның ҳәм басқа ўәлаятлардың район орайларында математика мектеплерин ашыў белгиленген.

Соның менен бирге, Президентимиз Ш.М.Мирзиёев 2020-жылы 31-январь күни илимпазлар ҳәм студентлер менен болған ушрасыўында тағыда математика илимниң раўажланыўын жоқары басқышқа көтериў бағдарында алда турған ўазыйпаларға кең тоқтап өтти.

Жасларда математика пәнине қызығыўшылықты күшейтиў, қәбилетли балаларды таңлап алып, қәнигелестирилген мектеплер ҳәм кейин ала жоқары билимлендириў мәкемелерине қамтып алыў жумысларын дурыс шөлкемлестириў зәрүр екинлиги атап өтилди.

– Математика барлық анық пәнлердиң тийкары болып есапланады. Бул пәнди жақсы билген бала ақыллы, кең пикирлейтуғын болып өседи, қәлеген тараўда табыслы жумыс ислеп кетеди, -деди Президент.

Мәмлекетимиз басшысы илимий-изертлеўлерди және де кеңейтиў мақсетинде фундаменталлық әмелий ҳәм иновациялық изертлеўлерди жеделлестириў, оларға мәмлекетлик мақсетли грантлар менен бирге сырт ел грантларын да тартыў зәрүрлигин атап өтти.

Солай етип, Президентимиз бенен болған бул ушырасыў, елимизде билимди ҳәм илимди заман талапларына сәйкес жоқары басқышқа көтериў бағдарында орынланған ең әҳмийетли илажлардың бири болды.

Аманбай Отаров,

профессор, Қарақалпақстанға

мийнети синген илим ғайраткери.