Мырза Улуғбек – уллы астроном ҳәм математик

Пүткил дүнья илиминиң раўажланыўына оғада салмақлы үлес қосып, оның тарийхында өшпес из қалдырған алымлардың бири-уллы астроном ҳәм математик, өз дәўириниң көрнекли алымы, мәмлекетлик искер, атақлы ел басқарыўшы ҳәм әскер басшысы Әмир Тимурдың ақлығы Мырза Мухаммед Ибн Шахрух Ибн Тимур Улуғбек Гураган болып табылады.

Улуғбек 1394-жылы 22-мартта Арқа Иранның Султания қаласында атасы Әмир Тимурдың әскерий атланыста жүрген ўақытында туўылады. Улығбек Әмир Тимурдың улы Шахрухтың үлкен улы болып, оны жас ўақытында Мухаммед Тарагай деп атаған. Оны ҳүрметлеп жаслайынан оған Улуғбек (уллы бек) деген ат тағылған, ол пүткил өмири бойы усы аты менен аталып келген.

Атасы Әмир Тимур 1405 – жылы қайтыс болғаннан соң, оның Орта Азиядан тысқары, қурамына Жер Орта теңизинен арқа Индияға шекемги Жақын ҳәм Орта Шығыста жайласқан үлкен жерлерди ийелеген Мавараўннахр мәмлекети, уллары ҳәм ақлықларына мийрас болып қалады. Бул үлкен мәмлекетке, Герат қаласында жасайтуғын, Әмир Тимурдың улы Шахрух басшылық етти. 1411-жылы Шахрух өзиниң үлкен улы Улуғбекти Маварауннахр ҳәм Туркстан мәмлекетлериниң басшысы етип тайынлады. Солай етип, Улуғбек 17 жасында бул үлкен мәмлекетти басқарыўшы ҳәким деп дағазаланды, 1447 – жылы Шахрух қайтыс болғаннан соң Тимурийлер династиясына (әўладларына) басшылық етеди.

Улуғбек жаслайынан илим ҳәм санааттың түрлерине, әсиресе айырықша астрономия ҳәм математикаға қызығады. Оның дүньяға көз-қарасының қәлиплесиўине атасы ҳәм әкеси жыйнаған, оғада бай китапханасы үлкен тәсир жасайды. Ол араб, парсы ҳәм түркий тиллеринде еркин сөйлеген. Улуғбектиң устазлары, Темурийлар сарайының даңқын шығарған көрнекли алымлар болып, олардың арасында астроном ҳәм математик Қазызаде Румийде болған.

Улуғбектиң дәўиринде Самарканд орта әсирдеги илим-билимниң орайларының бирине айланған. ХV әсирдиң биринши ярымында Улуғбектиң жанында Гиёсиддин Жамшид Коший, Қазызаде Румий, Али Кушчи ҳәм тағы басқа көрнекли астроном ҳәм математиклерди бирлестирген үлкен илмий мектеп пайда болады.

Улуғбек 1417-1420 жыллары Самаркандта медресе қурдырып, ол Регистан майданындағы биринши архитектуралық ансамблге айланады. Бул медреседе ислам еллеринен шақырылған, 200 ден аслам белгили астроном ҳәм математиклер илим-изертлеў ҳәм билим бериў жумыслары менен шуғылланған. Бундай медреселер Ғиждувон ҳәм Бухарада да қурылады. Улуғбек заманында бул медреселер университет ўазыйпасын атқарған. Улуғбектиң Бухарада қурдырған медресесиниң кирер есигиниң жоқарысына «Илимге умтылыў ҳәр бир мусылман ушын парыз болады» деген жазыў жазылып, ол тап ҳәзирге шекем сақланып қалынған.

Улуғбектиң жақын шәкиртлери Қазызаде Румий, Ғиёсиддин Жамшид Коший, Али Кушчилар, оның астрономиялық обсерватория қурыўына себепши болған. Изертлеўши алымлардың пикиринше обсерваторияның қурылысы 1428-1429 жыллары тамам болған. Обсерватория сол замандағы ең жақсы әсбап-үскенелер менен тәмийинленген. Оның баслы әсбабы секстант (мүйеш өлшеўиш әсбап) узынлығы 40,2 м оғада үлкен меридианлық жуп доға болып, төменги үлеси 11 м тереңликке орналастырылған. Секстанттың өлшеми, оның қолайлы дүзилиси, Улуғбек ҳәм оның шәкиртлериниң илимий билимлери, көп санлы турақлы астрономиялық бақлаўларды нәтийжели орынлаўға мүмкиншилик береди. Олар тәрепинен обсерваторияның баслы мийнети «Улуғбектиң жулдызлар кестеси» жасалады. Онда 1018 жулдызлардың координаталары оғада жоқары дәллик пенен есапланған. Жулдызлардың астрономиялық каталогин жасаў – бул дүнья жүзлик астрономия илиминиң ғәзийнесине қосылған оғада үлкен үлес болды.

Обсерваторияда эклептиканың экваторға қияланыўын ҳәм жулдыз жылының узынлығын анықлаў бойынша илимий-изертлеў жумыслары орынланған.

Улуғбек, астрономияда илимий-изертлеў жумысларын орынлаў дәўиринде алынған илимий нәтийжелерди көп мәртебе тексерип, олардың жоқары дәлликте анықланғанына исенген. Ол 1437-жылы астрономиялық жылдың узынлығын есаплаған: 365 күн, 6 саат, 10 минут, 8 секундқа тең болатуғынын анықлаған. Соңғы дәўирде орынланған есаплаўлар бул нәтийжениң тек 58 секундқа ғана қәте екенлигин көрсетти. Егерде астрономиялық жылдың узынлығының 31 миллион 558 мың 150 секундқа тең екенлигин есапқа алсақ, онда Улуғбектиң есаплаўларды қандай оғада жоқары дәллик пенен орынлағаны анық болады.

Улуғбектиң обсерваториясында 100 ге жақын жоқары маманлықтағы астрономлар ҳәм математиклер жумыс ислеп, олар әмелий астрономияның ҳәм планеталардың қозғалысының теориясының гейпара мәселелерин табыслы шешиўге үлкен үлес қосты.

Улуғбек ҳәм оның шәкиртлери аспан денелериниң қозғалысын дәлирек анықлаў ушын тригонометриялық функциялардың мәнислериниң кестелерин жасаў керек деп есаплады. Дәслеп олар бир градус мүйештиң синусының мәнисин үтирден соң 18 дурыс онлық белгилер менен есаплады. Ҳәтте ҳәзирги ўақытларыда синустың мәнисин бундай дәллик пенен анықлаўдың өзи әдеўир қыйын мәселе болады. Синус, косинус, тангенс, котангенс функцияларының адымы 5 минут болған, 00 тан 900 қа шекемги мәнислериниң кестелерин оғада жоқары дәллик пенен жасаған. Бул кестелердеги мағлыўматлардың дәллиги ҳәзирги ўақыттағы бул функциялардың мәнислериниң кестелери менен салыстырғанда үтирден соң тоғыз дурыс онлық белгилер менен сәйкес келеди.

Улуғбектиң шәкирти Ғиёсиддин Жамшид Коший шеңбердиң узынлығының оның радиусына қатнасын (2π санын) есаплаў ушын дурыс көпмүйешликтиң тәрепин есаплайды. Көпмүйешликтиң тәреплериниң санын избе-из көбейтип барып, шеңберди тәреплери көп дурыс көпмүйешлик пенен жуўықластырады. Бундай есаплаўларды избе-из даўам етип, жоқары дәлликке ерисиў ушын шеңбердиң ишине тәреплериниң саны 800355168 ге тең болған, дурыс көпмүйешлик сызған. Ол Европа математиклеринен 175 жыл бурын онлық бөлшеклер ҳаққында түсиниклер киргизип, олардың үстинде арифметикалық әмеллерди орынлаған.

Улуғбектиң астрономиялық ҳәм математикалық мектебинде талантлы астроном ҳәм математиклерди таярлаў менен бирге, бул жерде дүньяда биринши мәртебе есаплаў жумыслары бундай алымлардың үлкен топары тәрепинен орынланды. Олардың есаплаў жумысларының көлеми ҳәм нәтийжелери, Улуғбектиң обсерваториясын дүньядағы ең биринши есаплаў орайы деп есаплаўға толық тийкар бола алады.

Улуғбек 40 жыл Әмир Тимурдан мийрас болып қалған оғада үлкен Маварауннахр мәмлекетин басқарды. Усы дәўирде ислам дининиң ең жоқары басшылары-шейхлар «Улуғбек илим менен шуғылланып, шариат нызамларын бузып атыр» деп бир неше мәртебе айыплайды. Ең соңында 1449-жылы 27-октябрьде шариат судының қарары менен Улуғбек өлтириледи.

Улуғбек өлгеннен соң руханыйлардың реакциялық топары тәрепинен обсерваторияда жумыс ислеп атырған алымлар қуўғынға ушырады, баҳалы илмий мийнетлери бар китапханасы талан-тараж етилди, барлық әсбап-үскенелерди ҳәм мүлклери талап алынды, XVII әсирдиң ақырында оннан ҳеш нәрсе қалмады.

Бирақта уллы астроном ҳәм математиктиң өлиўи менен оның жаққан жақты жулдызы сөнип қалмады. Улуғбектиң садық шәкирти Али Кушчи (1403-1474) Самаркандтан кетип, 1470-жылы Стамбулға келеди. Ол дәслеп Айя София мешитиниң жанындағы медресеге жетекши алым болып жумысқа орналасады, ал соңынан бул медресениң ректоры лаўазымында жумыс ислейди. Ол усы ўақытлары Улуғбектиң «Жулдызлар кестесин» латын тилине аўдарып, Европада тарқатады.

Улуғбектиң ең баслы илимий мийнети «Ғуғонның жаңа астрономиялық кестелери» деп аталады. Автор бул китабын 30 жылдан аслам ўақыт тынымсыз мийнет етип, обсерваторияда көп санлы астрономиялық бақлаўларды орынлап, 1444-жылы жазып тамамлаған. Бул китап қысқа ўақытта латын тилине аўдарылып, Клавдия Птоломейдиң «Альгамест» ҳәм кастилия короли Альфонс XV тиң астрономиялық кестелери менен бирге Европаның барлық астрономиялық обсерваторияларында астрономия бойынша оқыў қолланбасына айланады.

Улуғбектиң бул кестелериниң дәллиги Шығыста ҳәм Европада дүзилген бундай кестелерге салыстырғанда жоқары болып, ол Птоломейдиң «Альгамест» китабында келтирилген жулдызлар атласының дурыслығын толық тастыйықлады.

Азия менен Европаның китаплар сақланатуғын жайларында (амбарларында) Улуғбектиң жулдызлар кестесиниң онлаған қол жазбалары сақланады. Оның бул китабы орта әсирлер астрономиясының ең соңғы сөзи болды. Телескоплар ойлап табылғанша орта әсир астрономия илиминиң ең жоқары басқышы болды. Солай етип, Улуғбек пүткил дүнья илиминиң раўажланыўына ҳәм цивилизациясына баҳасы жоқ, оғада үлкен ҳәм салмақлы үлес қосқан астроном ҳәм математик.

Мырза Улуғбектиң ең жоқары руўхый ҳәм илимий мийраслары ҳәзирги ўақыттада дүньяның жетекши жоқары оқыў орынларында ҳәм илимий орайларында үйренилип атыр.

Алымның дүнья жүзлик астрономия ҳәм математика илимлериниң раўажланыўына қосқан бибаҳа үлесине миннетдаршылық билдирилип, XII әсирде Айдың бир кратерине, ал 1977-жылы Қуяш планеталар системасының бир киши планетасына Улуғбек аты қойылды. 2009-жылы 9-11 июнь күнлери Улуғбектиң туўылғанына 615-жыл толыўына байланыслы Самаркандта «Мырза Улуғбек ҳәм оның дүнья жүзлик илимниң раўажланыўына қосқан үлеси» атамасындағы Халықаралық илимий конфереция өткерилди. Конференцияға Өзбекстан алымлары менен бир қатарда Иран, Индия, Россия, Туркия, Франция, Азербайжан, Бақладеш ҳәм Япония мәмлекетлеринен алымлар, тарийыхшылар, астрономлар ҳәм математиклер баянатлар менен қатнасты.

Елимиздиң Биринши Президенти Ислам Каримовтың басламасы менен Өзбекстан Миллий университети бул уллы алымның аты менен аталды. 1966-жылы Өзбекстанда «Улуғбек жулдызы» көркем фильми, ал 1970-жылы жазыўшы Адыл Якубовтың «Улуғбектиң ғәзинеси» романы бойынша усы атамадағы көп сериялы видеофильм жаратылды.

Самарканд мәмлекетлик архитектура-қурылыс институтына Мырза Улуғбек аты берилген. Самаркандта Мырза Улуғбек музейи шөлкемлестирилген, Ташкентте, Самаркандта, Нөкисте оның ҳүрметине естеликлер орнатылған.

Елимиздиң жоқары оқыў орынларының математика, физика ҳәм астрономия қәнигеликлериниң айырықша баҳаларға оқып, илимий  нәтийжелерге ерискен студентлери ушын Улуғбек атындағы мәмлекетлик стипендия бериў белгиленген. Бизиң университетимиздиң физика ҳәм математика қәнигеликлериниң бундай талапларға жуўап беретуғын студентлери де ҳәр жылы Улуғбек атындағы мәмлекетлик стипендияны алыўға миясар болып киятыр.

Аманбай Отаров,

профессор, Қарақалпақстанға мийнети синген илим ғайраткери.

Дерек: «Еркин Қарақалпақстан» газетасы 2020-жыл 28-март, №39 саны.